جوهره وحی
دوفصلنامه تخصصی قرآنی - مذهبی جوهره وحی

                                شکر نعمت نعمتت افزون کند

کفر نعمت از کفت بیرون کند 

نوشته: مریم نعمت اللهی 

قرآن کریم، یکی از غنی ترین منابع معارفی دین مبین اسلام می باشد که این معارف را به صورتی بسیار زیبا در خود گنجانده و به صورت الفاظ گوناگون در اختیار مخاطب قرار داده است.

«قرآن مجید کتاب دینی ماست. معانی و مفاهیم آن از جهات مختلف فردی و اجتماعی بر ما تأثیر پنهان و آشکار می گذارد. امروزه نمی توان جنبه ای از جنبه های گوناگون زندگی مسلمانان را یاد کرد که قرآن مجید و معانی والای آن به نحوی مستقیم یا غیر مستقیم، در آن تأثیری نگذاشته باشد. یکی از بارزترین موارد این تأثیر بر روی سروده های شاعران و نویسندگان است. هر ملتی به سرمایه هایی، اعم از مادی و معنوی می نازد. یکی از سرمایه های جاودانی افتخار آمیز ما ایرانیان نیز سروده های شاعران است.»1

«بسیاری از آنان از قرآن مجید و احادیث در آراستن نوشتار و پرداخت معانی خود سود جسته اند، و کمتر شاعری را می توان یافت که از این تأثیر بر کنار مانده باشد.»2  

آنان معارف قرآن را ادیبانه و پر معنا در ادبیات خود به کار می برند؛ برای این کار از ارزش های مختلف ادبی که رایج ترین آن ها تلمیح است، استفاده می کنند. از جمله این معارف ارجمند، شکر و کفران نعمت است که بسیار بر آن تأکید داشته اند. آنها بندگان را شاکر معرفی کرده و آنان را به شکر و سپاس گذاری و دوری از کفران دعوت نموده اند. از جمله این شاعران گران قدر می توان سعدی، سنایی، مولانا، صائب تبریزی، حافظ و ... را نام برد.

قبل از بیان هر مطلبی به معنای لغوی دو کلمه شکر و کفران می پردازیم؛ سپس معارفی از آن را بیان می کنیم.

معنای لغوی شکر و کفران

راغب اصفهانی در کتاب خود شکر و کفران را چنین بیان می کند: «شکر به معنای به یاد آوردن و تصور نعمت و اظهار آن است و کفر به معنای فراموشی نعمت و پوشیده داشتن آن است.»3 

همچنین دکتر معین شکر را به معنای «ثنای جمیل و سپاس کسی گفتن بر نیکی و احسان وی»4 و کفران را به معنای «ناشکری، بی دین بودن و نمک نشناسی»5 آورده است.

حقیقت شکر

شکر مخصوص مخلوقات و بندگان خداوند است و از جمله وظایفی است که هر مسلمان باید انجام دهد. «تنها تشکر و سپاس گذاری از خداوند، در برابر نعمت ها کافی نیست؛ بلکه باید از کسانی که وسیله آن موهبت بوده اند، نیز تشکر و سپاسگذاری نمود. نفس شکر گذاری که توأم با توجه مخصوص به خدا و عشق تازه ای نسبت به ساحت مقدس او است، خود یک نعمت بزرگ روحانی است که در تربیت نفوس انسان ها و دعوت آنان به اطاعت فرمان های الهی، فوق العاده مؤثّر می باشد.»6 

حقیقت شکر، «تنها تشکر زبانی یا گفتن "الحمد لله" و مانند آن نیست؛ بلکه شکر، دارای سه مرحله است: قلب، زبان و عمل.

نخستین آن است که: به دقت بیندیشیم بخشنده نعمت کیست؟ این توجه و ایمان و آگاهی، پایه اول شکر است. بعد از آن، مرحله زبان فرا می رسد و آن «ثنا گفتن بر منعم»7 است؛ ولی از آن بالاتر مرحله عمل است و در این مرحله باید به درستی بیندیشیم که هر نعمتی برای چه هدفی به ما داده شده است. پس آن را در مورد خودش صرف کنیم که در غیر این صورت کفران نعمت کرده ایم.»7  

در حقیقت اگر نعمت هایی که خدا داده را در مسیر شناخت راه زندگی و در مسیر تکامل مصرف کنیم، شکر عملی او را به جا آورده ایم.

حقیقت کفران

«همان گونه که شکر نعمت به معنی صرف نعمت در آن هدفی است که برای آن آفریده شده، و سپاسگویی با زبان، در درجه بعد است، اگر هزار بار با زبان "الحمد لله" گفته شود؛ ولی عملاً از نعمت استفاده نشود، کفران نعمت است.»8 

حقیقت کفران نعمت، تنها ناسپاسی خدا نیست؛ بلکه هر گونه بهره گیری انحرافی و سوء استفاده از نعمت، کفران نعمت است و ناسپاس گویی در درجه دوم قرار دارد.»9 

شکر و کفران نعمت در قرآن و روایات

در بسیاری از آیات قرآن کریم به مسئله شکر و کفران نعمت توجه بسیار شده است. در این جا به دو نمونه از آیات اشاره می کنیم: 

خداوند در آیه «و اذ تأذَنَ ربکم لئن شکرتم لأزیدنکم و لئن کفرتم ان عذابی لشدید؛10 همچنین به خاطر بیاورید هنگامی را که پروردگارتان اعلام داشت: اگر شکر گذاری کنید، نعمت خود را بر شما خواهم افزود؛ و اگر ناسپاسی کنید مجازاتم شدید است!» به شکر و کفر نعمت اشاره کرده و ثواب و عذاب را ذکر می نماید. همچنین در آیه دیگری می فرماید: «ما یفعل الله بعذابکم ان شکرتم و ءامنتم و کان الله شاکرا علیما؛11 خدا چه نیازی به مجازات شما دارد اگر شکر گذاری کنید و ایمان آورید؟! خدا شکر گذار و آگاه است.»

همچنین در روایات و احادیث ائمه این امر نمایان است:

امام صادق (ع) فرموده اند: «اگر سپاسگذاری کنی، نعمت ها پایدار است و اگر کفران ورزی، دیری نمی پاید.»12

پیامبر در این باره فرموده اند: «سریع ترین گناهان در عقوبت، کفران نعمت است.»13

شکر و کفران نعمت در ادبیات فارسی

گفته شد که شاعران نیز از آیات قرآن در آثار و اشعار خود بهره می جویند و معارف و معانی آن را به صورتی زیبا و ادبی به کار می برند. اینک به بیان نمونه ای از تأثیر پذیری اشعار شاعران از قرآن و معارفش می پردازیم:

*سعدی، از شاعران بزرگ زبان فارسی و از ارکان ادب ایرانی، شکر را خارج از توان انسان بیان کرده:

 از دست و زبان که برآید                    کز عهده شکرش به در آید

این اشاره سعدی به آیه 7 سوره ابراهیم تلمیح دارد:

« و اذ تأذَنَ ربکم لئن شکرتم لأزیدنکم و لئن کفرتم ان عذابی لشدید؛ همچنین به خاطر بیاورید هنگامی را که پروردگارتان اعلام داشت: اگر شکر گذاری کنید، نعمت خود را بر شما خواهم افزود؛ و اگر ناسپاسی کنید مجازاتم شدید است!»

سنایی نیز در بیت خود شکر و کفران را بیان کرده و در مقابل هم قرار داده است:

موضع کفر نیست جز در گنج              مرجع شکر نیست جز سر گنج

و در بیتی دیگر، از شکرگویی و سپاس خداوند سخن به میان آورده و می گوید:

چون شدی بر قضای او صابر              خواند آن گاه مر تو را شاکر

شکر گویی از پی زیارت را              عالم الغیب و الشهادت را 

صائب تبریزی، در شعر خود، درباره حقیقت کفران و سرانجام آن چنین سروده:

می دهد در یک دم از کفران نعمت سر بباد      هر حبابی کز تهی مغزی بر آرد سر ز آب

مولانا، در شعر معروفش، نتیجه شکر و کفران را بیان می کند و از شکر، فزونی نعمت و از کفر، جبر و خروج از نعمت را یاد کرده:

شکر نعمت، قدرتت افزون کند            جبر، نعمت از کفت بیرون کند

*مولانا در بیت زیر که عاقبت ناشکری را ذکر کرده:

زان که بی شکری بود شرم و شنار        می برد بی شکر را در قعر نار 

به آیه 12 سوره لقمان تلمیح دارد:

«... ان اشکر لله و من یشکر فانما یشکر لنفسه و من کفر فان الله غنی حمید؛....شکر خدا را به جای آور. هر کس شکر گذاری کند، تنها به سود خویش شکر کرده؛ و آن کس که کفران کند، چرا که خداوند بی نیاز و ستوده است.»

*خداوند در آیه 13 سوره سبأ فرموده:

«... اعملوا ءال داوود شکراً و قلیلٌ من عبادی الشکور؛... ای آل داوود شکر (این همه نعمت را) به جا آورید؛ ولی عده کمی از بندگان من شکر گذارند.»

سعدی در بیت خود از آن بهره گرفته و سروده:

از دست و زبان که بر آید              کز عهده شکرش به در آید

*مولانا بار دیگر از قرآن تأثیر گرفته و حسن شکر گویی را این چنین بیان می کند: 

شکر کن مر شاکران را بنده باش         پیش ایشان مرده شو پاینده باش

همچنین ناصر خسرو این موضوع را این چنین در سروده اش بیان می کند:

آن خداوند که صد شکر کند قیصر         گر به باب الذهب آردش به دربانی

که به آیه 17 سوره عنکبوت اشاره دارد:

«... فابتغوا عند الله الرزق و اعبدوه و اشکروا له الیه ترجعون، روزی را تنها نزد خدا بطلبید و او را پرستش کنید و شکر او را به جا آورید که به سوی او بازگشت داده می شوید.»

*انوری، با توجه به آیه 35 سوره قمر که می فرماید: «نعمه من عندنا کذالک نجزی من شکر؛ این نعمت بود از ناحیه ما؛ این گونه هر کسی را که شکر کند پاداش می دهیم.»

نعمت را در پاسخ شکر گذاری بیان کرده است، می گوید:

در نعمت خدای بگشاید        شکر کن تا خدا بیفزاید

همچنین خاقانی به این معنا اشاره کرده و سروده است:

هزار شکر کنم فیض و فضل یزدان را      که داد دانش و دین گر نداد دینارم

در حسن ختام، باید بیان کنیم که شکر و سپاس به عنوان فضیلتی اخلاقی مورد تأیید و تأکید عقل است. خداوند از انسان ها خواسته است تا در برابر نعمت وجود و دیگر نعمت ها شکر گذار باشند؛ با آنکه بی نیاز است؛ ولی به عنوان وظیفه خواسته که شاکر باشند. کفران هم پایه ای سست و بی اساس دارد. با توجه به عظمت خدا و نعمت هایش نباید راه کفران را پیش گیریم. امید به آن که همه شاکر نعمت های بی پایانش باشیم.

پی نوشت:

1. تأثیر قرآن و حدیث در ادب فارسی، دکتر علی اصغر حلبی، انتشارات اساطیر، سال79، ص11.

2. همان ص235.

3. مفردات الفاظ القرآن، ج2، راغب اصفهانی، بهار69، ص343.

4. فرهنگ معین، ج2، دکتر محمد معین، نشر بهزاد، سال87، ص1447.

5. همان، ج3، ص2125.

6. تفسیر نمونه، ج10، آیت الله مکارم شیرازی، دارالکتب الاسلامیه، سال89، ص328-327.

7. همان، ج18، ص65.

8. همان، ج10، ص65.

9. همان، ص395.

10. ابراهیم/7.

11. نساء/147.

12. اصول کافی، ج2، مرحوم کلینی، انتشارات اسوه، سال72، ص77.

13. وسائل الشیعه، ج11، شیخ حر عاملی، مکتب الاسلامیه، ص541.

منبع: چاپ شده در شماره ۳۴ نشریه جوهره وحی

[ چهارشنبه بیست و پنجم آبان 1390 ] [ 11:27 ] [ سردبیر ] [ ]
.: Weblog Themes By Weblog Skin :.
درباره وبلاگ

دوفصلنامه تخصصی قرآنی - مذهبی جوهره وحی
صاحب امتیاز: بسیج دانشجویی دانشکده علوم قرآنی میبد
مدیرمسئول: حجت الاسلام و المسلمین دکتر محمد مهدی خواجه پور
نشانی: میبد-بفروئیه- دانشکده علوم قرآنی میبد
تلفن: 7731777-0352
نويسندگان
موضوعات وب
امکانات وب